Qızıl yel xəstəliyi nədir?
Qızıl yel, tibbi adı ilə erisipelas, dərinin üst dermis qatını və səthi limfa damarlarını tutan kəskin bakterial infeksiyadır. Ən çox A qrupu streptokoklar səbəb olur. Xəstəlik qəfil qızdırma və üşütmə ilə başlayaraq dəridə parlaq, isti, ağrılı, şişkin və sərhədi aydın qırmızı lövhə yarada bilər.
Ən çox aşağı ayaq və üz tutulur. Erisipelas dərinin daha dərin qatlarını tutan sellülitlə yaxın əlaqəli olsa da klassik qızıl yeldə ocaq daha səthi, qalxmış və sərhədi daha aydın görünür. Bu fərq həmişə kəskin deyil, ona görə diaqnoz klinik qiymətləndirmə tələb edir.
Qızıl yelin əlamətləri hansılardır?
- Qəfil başlayan qızdırma, üşütmə və halsızlıq
- Dəridə parlaq və al-qırmızı lövhə
- Aydın, qalxmış və nizamsız sərhəd
- Toxunduqda istilik, ağrı və həssaslıq
- Yerli şişkinlik və dərinin gərilməsi
- Bəzən sulu və ya qanlı qabarcıqlar
- Yaxın limfa düyünlərində ağrı və qırmızı limfa xətti
Ümumi əlamətlər dəri dəyişikliklərindən bir neçə saat əvvəl başlaya bilər. Ocaq saatlar və ya günlər ərzində genişlənə bilər. Daha tünd dəri tonlarında parlaq qırmızılıq az nəzərə çarpa bilər; istilik, şişkinlik, ağrı və sərhəd fərqi daha faydalı əlamətlərdir.
Ağır hallarda qabarcıq, bənövşəyi ləkə, nekroz, qarışıqlıq və təzyiq düşməsi yarana bilər. Bunlar sadə lokal infeksiyadan daha ciddi proses və sepsis riskini düşündürür. Göz ətrafı və üz tutulması ayrıca təcili qiymətləndirilir.
Qızıl yel hansı nahiyələrdə olur?
Aşağı ayaqlar ən çox tutulan sahədir. Ayaq barmaqları arasında göbələk, çat, xora, yara və xroniki şişkinlik bakteriya üçün giriş qapısı yarada bilər. Üzdə burun və yanaq ətrafında kəpənəkvari yayılma mümkündür. Qol, qulaq və başqa sahələr də tutula bilər.
Əvvəl döş əməliyyatı və limfa düyünü müdaxiləsi olmuş şəxsdə qol limfödemi erisipelas riskini artıra bilər. Ayaqda venoz çatışmazlıq, limfödem və əvvəlki qızıl yel epizodu təkrarlanma üçün mühüm faktorlardır.
Qızıl yel nədən yaranır?
Streptokok bakteriyası dəridə görünən və ya mikroskopik kiçik zədədən daxil olur. Ayaq göbələyi, ekzema, quru çat, həşərat dişləməsi, cərrahi yara, xora və travma giriş nöqtəsi ola bilər. Bəzən giriş yeri tapılmır.
Limfödem, xroniki ayaq şişkinliyi, venoz xəstəlik, piylənmə, diabet, immun zəifliyi və əvvəlki erisipelas riski artırır. Yaşlılar və körpələr ağır gedişə daha həssas ola bilər. Qızıl yel adətən təsadüfi gündəlik təmasla başqasından “tutulan” xəstəlik kimi qiymətləndirilmir.
Qızıl yel və dəri sellüliti arasında fərq
Qızıl yel daha səthi dermis və limfa damarlarını tutur; buna görə ocaq çox vaxt parlaq, qalxmış və sərhədi aydın olur. Dəri sellüliti daha dərin dermis və dərialtı toxumaya yayılır, sərhədləri daha qeyri-müəyyən və şişkinliyi daha diffuz ola bilər.
Hər iki vəziyyətdə ağrı, istilik, qızartı, şişkinlik və qızdırma mümkündür. Klinik praktikada sərhəd həmişə aydın olmadığından terminlər bəzən üst-üstə istifadə edilir. Bu iki səhifənin məqsədi istifadəçinin özünə diaqnoz qoyması deyil, fərqli tipik görünüşləri və təcili əlamətləri anlamasıdır.
Qızıl yel hansı problemlərlə qarışa bilər?
Venoz staz dermatiti adətən hər iki ayaqda tədricən yaranan qaşınma, qabıqlanma və rəng dəyişikliyi ilə gedir. Erisipelas isə çox vaxt birtərəfli, kəskin, isti və ağrılıdır. Kontakt dermatit qeyri-adi formalı, çox qaşınan və səthi qabarcıqlı ocaq yarada bilər.
Dərin ven trombozu ayaqda ağrı və şişkinlik yarada bilər, lakin dəri görünüşü ilə həmişə ayırmaq olmur. Gut, həşərat reaksiyası, herpes zoster, vaskulit və Wells sindromu da oxşar görünə bilər. Güclü ağrı və sürətli pisləşmə nekrotizan yumşaq toxuma infeksiyasını istisna etməyi tələb edir.
Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz əsasən yaranma sürəti, qızdırma, tipik sərhəd və fiziki müayinə ilə qoyulur. Qan analizi iltihabın dərəcəsini göstərə bilər, amma təkbaşına qızıl yeli təsdiqləmir. Tipik səthi ocaqdan yaxma çox vaxt törədicini tapmır, çünki bakteriya dərinin dərin qatındadır.
Ağır görünən, immun sistemi zəif, su və heyvan təması olan və ya atipik infeksiyada qan kulturası və başqa nümunələr lazım ola bilər. Ultrasəs abses və dərin ven trombozu şübhəsində, görüntüləmə isə dərin toxuma infeksiyası ehtimalında istifadə edilə bilər.
Yanaşma necə planlaşdırılır?
Qızıl yel antibiotiklə müalicə olunan bakterial infeksiyadır və gecikdirmədən tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Yanaşmanın ağızdan və ya venadaxili olması ümumi vəziyyət, yayılma, üz tutulması, yanaşı xəstəliklər və sepsis riskinə görə müəyyən edilir. Özbaşına qalan antibiotiki qəbul etmək düzgün seçim olmaya bilər.
Ayaq tutulubsa həkim ətrafın qaldırılmasını və şişkinliyin izlənməsini tövsiyə edə bilər. Kəskin mərhələ keçdikdən sonra ayaq göbələyi, çat, xora və limfödem kimi giriş qapılarının idarəsi təkrarlanmanı azaltmaq üçün vacibdir. Kəskin ağrılı sahəyə güclü masaj etmək olmaz.
Mümkün ağırlaşmalar və təkrarlanma
İnfeksiya qana, dərin yumşaq toxumaya, oynağa və sümüyə yayıla bilər. Abses, toxuma nekrozu və sepsis nadir, lakin ciddi ağırlaşmalardır. Təkrarlayan erisipelas limfa damarlarını zədələyərək xroniki şişkinliyi artırır; şişkinlik isə yeni epizod riskini yüksəldir.
Risk faktorlarının idarəsi, ayaq barmaqları arasında göbələyin aşkarlanması, dəriyə qulluq və xroniki ödemin tibbi planla nəzarəti bu dövrü qırmağa kömək edir. Təkrarlanma halında profilaktik yanaşma ehtiyacı yalnız həkim tərəfindən qiymətləndirilir.
Sağalma zamanı dəridə hansı dəyişikliklər ola bilər?
Uyğun yanaşma başladıqdan sonra qızdırma və ümumi vəziyyət yaxşılaşsa da dəridə rəng, şişkinlik və həssaslığın tam çəkilməsi daha uzun vaxt ala bilər. Sağalma mərhələsində səthdə qabıqlanma və soyulma yarana bilər. Bu dəyişiklik təkbaşına infeksiyanın yenidən başladığını göstərmir.
Ocağın kənarını tarix və saatla işarələmək və eyni işıqda fotoşəkil çəkmək yayılmanı izləməyə kömək edə bilər. Buna baxmayaraq artan ağrı, yeni qabarcıq, qızdırmanın davamı və sərhədin sürətlə böyüməsi “normal sağalma” kimi qəbul edilməməlidir.
Ayaqda şişkinlik kəskin infeksiya keçdikdən sonra da qala bilər, xüsusən əvvəldən limfödem və venoz problem varsa. Sıxılma corabı və masaj kimi tədbirlərin nə vaxt başlanacağı həkimlə dəqiqləşdirilməlidir. Kəskin isti və ağrılı mərhələdə özbaşına güclü sıxılma tətbiq etmək olmaz.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etmək lazımdır?
- Qırmızı, isti və ağrılı sahə sürətlə böyüyürsə
- Yüksək qızdırma, üşütmə və güclü halsızlıq varsa
- Üz və göz ətrafı tutulubsa
- Dəridə bənövşəyi-qara sahə, iri qabarcıq və hissizlik yaranıbsa
- Ağrı görünən dəyişikliyə nisbətən çox güclüdürsə
- Sürətli nəfəs, ürəkdöyünmə, başgicəllənmə və qarışıqlıq varsa
- Şəxs diabetli, immun sistemi zəif, körpə və ya yaşlıdırsa
- Başlanan yanaşmaya baxmayaraq sahə genişlənirsə
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Dəri sellüliti, ayaq göbələyi, kontakt dermatit və venoz staz dermatiti qızıl yel ilə əlaqəli və ya ona bənzər ola bilər. Sərhəd, dərinlik və ümumi əlamətlər birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.