Demodeks nədir?
Demodeks insanın tük follikullarında və piy vəzilərində yaşaya bilən mikroskopik gənələrin ümumi adıdır. İnsanlarda əsasən Demodex folliculorum və Demodex brevis növləri rast gəlinir. Bu gənələrin az sayda olması böyüklərdə geniş yayılmış normal tapıntıdır və təkbaşına xəstəlik demək deyil.
Gənələrin sayı artdıqda və buna uyğun dəri və ya göz qapağı əlamətləri yarandıqda vəziyyət demodikoz adlandırılır. Demodikoz daha çox üzün piy vəziləri ilə zəngin sahələrində görünür və rozasea, sızanaq, follikulit və dermatit kimi başqa problemlərə bənzəyə bilər. Buna görə yalnız görünüşə əsasən öz-özünə diaqnoz qoymaq düzgün deyil.
Demodeks ilə demodikozun fərqi nədir?
Demodeks gənənin adıdır, demodikoz isə gənələrin artması ilə klinik əlamətlərin birlikdə olduğu vəziyyətdir. Mikroskopik müayinədə Demodeks aşkarlanması hər zaman səpkinin səbəbinin məhz bu gənələr olduğunu sübut etmir. Nəticə şikayətlər, dəri görünüşü və gənə sıxlığı ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
| Xüsusiyyət | Normal Demodeks daşıyıcılığı | Demodikoz |
|---|---|---|
| Gənələrin mövcudluğu | Az sayda ola bilər | Adətən artmış sıxlıq və klinik uyğunluq olur |
| Əlamətlər | Şikayət olmur | Qızartı, qaşınma, yanma, qabıqlanma və səpkilər ola bilər |
| Qiymətləndirmə | Müalicə tələb etməyə bilər | Dermatoloq müayinəsi və lazım olduqda test tələb edir |
Demodeks əlamətləri hansılardır?
Demodikozun əlamətləri spesifik deyil və insandan insana dəyişə bilər. Ən çox aşağıdakılar müşahidə olunur:
- Üzdə davamlı və ya təkrarlayan qızartı
- Xüsusilə yanaq, burun və alın nahiyəsində xırda qırmızı səpkilər
- Follikul ağızlarında incə ağ qabıqlanma
- Dəridə quruluq, kobudluq və həssaslıq
- Qaşınma, yanma və batma hissi
- Bəzən sızanağa bənzər papul və pustulalar
- Göz qapağı kənarında qızartı və kirpik dibində silindrik qabıqlar
Bu dəyişikliklər dəridə qaşınma, dəridə səpki, dəridə qızartı və qabıqlanma kimi ümumi simptomlarla üst-üstə düşür. Əlamətlərin olması Demodeks diaqnozunu avtomatik təsdiqləmir.
Hansı nahiyələrdə görünür?
Demodeks gənələri tük follikulları və piy vəziləri ilə əlaqəli olduğuna görə daha çox üz və göz qapağı ətrafında rast gəlinir:
- Yanaqlar və burun kənarları
- Alın və qaş arası
- Çənə və ağız ətrafı
- Qaşlar, kirpik dibləri və göz qapağı kənarı
- Daha nadir hallarda qulaq ətrafı və tüklü baş dərisi
D. folliculorum daha çox follikulun səthi hissəsində, D. brevis isə piy və göz qapağındakı meibom vəzilərinin daha dərin hissələrində yerləşir.
Demodikoz niyə yaranır?
Demodeks gənələrinin niyə bəzi insanlarda simptomsuz qaldığı, digərlərində isə iltihabla əlaqələndiyi tam aydın deyil. Yaş artdıqca dəridə Demodeks aşkarlanması daha çox olur. Piy vəzilərinin fəaliyyəti, dərinin müdafiə baryeri, yerli immun cavab və yanaşı dəri xəstəlikləri prosesə təsir edə bilər.
İmmuniteti zəiflədən bəzi vəziyyətlərdə və ya yerli immun müdafiəni dəyişdirən vasitələrin uzun müddət nəzarətsiz istifadəsində ikincili demodikoz ehtimalı arta bilər. Bununla belə, yağlı dəriyə sahib olmaq və ya üzdə səpkinin olması təkbaşına Demodeks xəstəliyi demək deyil.
Demodeks yoluxucudur?
Demodeks yaxın dəri təması ilə insanlar arasında keçə bilər, lakin bu gənələr böyüklərin dərisində çox geniş yayıldığı üçün onları klassik yoluxucu xəstəlik kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Bir insanda gənənin aşkarlanması ailə üzvlərinin hamısının xəstə olduğu və ya mütləq müalicə almalı olduğu anlamına gəlmir.
Şəxsi dəsmal və göz kosmetikasını paylaşmamaq ümumi gigiyena baxımından məqsədəuyğundur. Aqressiv təmizləmə, dərini spirt və ya başqa qıcıqlandırıcı maddələrlə silmək isə baryeri zədələyərək şikayətləri artıra bilər.
Demodeks rozasea və sızanaqdan necə fərqlənir?
Demodikoz, rozasea, sızanaq, seboreik dermatit və perioral dermatit bir-birinə bənzəyə bilər. Bəzən Demodeks sıxlığının artması rozasea ilə birlikdə də aşkarlanır, lakin bu iki anlayış eyni xəstəlik deyil.
| Vəziyyət | Daha tipik xüsusiyyət | Demodikozla oxşarlıq |
|---|---|---|
| Demodikoz | Follikulyar qabıqlanma, kobudluq, qaşınma və qızartı | Papul və pustulalar ola bilər |
| Rozasea | Mərkəzi üzdə qızartı, damar genişlənməsi və alovlanmalar | Demodeks sıxlığı arta bilər |
| Sızanaq | Qara və ağ komedonların olması | İltihablı səpkilər bənzəyə bilər |
| Seboreik dermatit | Qaş, burun kənarı və saçlı dəridə yağlı qabıqlanma | Qızartı və qabıqlanma ortaqdır |
Göz qapağında Demodeks hansı əlamətləri yarada bilər?
Demodeks göz qapağı kənarındakı follikul və vəzilərlə əlaqəli olduqda blefarit görünüşü yarada bilər. Qaşınma, yanma, gözə yad cisim düşmüş kimi hiss, sulanma və kirpiklərin yapışması müşahidə oluna bilər. Kirpik dibində qolcuq və ya silindr formasında qabıq tipik klinik işarələrdən biridir.
Göz ağrısı, işığa həssaslıq, görmədə dəyişiklik və ya güclü qızartı olduqda yalnız dəri problemi kimi yanaşmaq olmaz; oftalmoloq qiymətləndirməsi tələb oluna bilər.
Demodeks diaqnozu necə qoyulur?
Diaqnoz dermatoloqun şikayətləri dinləməsi və dərini müayinə etməsi ilə başlayır. Dermatoskopiya follikul ağızlarındakı qabıqları və damar dəyişikliklərini qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Lazım olduqda standartlaşdırılmış dəri səthi biopsiyası, dəri qaşıntısı və ya follikul materialının mikroskopiyası ilə gənələr araşdırılır.
Göz qapağı şikayətlərində kirpik dibləri böyüdücü cihazla müayinə edilə və seçilmiş kirpiklər mikroskop altında qiymətləndirilə bilər. Testin nəticəsi klinik əlamətlərlə uyğunlaşdırılmalıdır; sadəcə bir neçə gənənin görülməsi demodikoz diaqnozu üçün həmişə kifayət etmir.
Müalicə necə planlaşdırılır?
Bu məqalə fərdi müalicə sxemi təqdim etmir. Demodeks müalicəsi yalnız klinik demodikoz təsdiqləndikdə və əlamətlərin yerləşməsinə, şiddətinə, yanaşı rozasea və ya blefaritə görə həkim tərəfindən planlaşdırılır. Məqsəd gənə sıxlığını və iltihabı azaltmaq, dəri baryerini qorumaq və oxşar xəstəlikləri nəzərdən qaçırmamaqdır.
Özbaşına antiparazitar vasitə, antibiotik, steroid tərkibli krem, efir yağı və ya güclü antiseptik istifadə etmək dərini və gözü qıcıqlandıra, əlamətləri dəyişdirə və düzgün diaqnozu gecikdirə bilər.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Üzdə qızartı, qaşınma və qabıqlanma davamlıdırsa
- Səpkilər təkrarlanır və ya istifadə edilən qulluq vasitələri ilə artırsa
- Göz qapağı kənarında davamlı qaşınma və kirpik dibində qabıq varsa
- Səpkilər yalnız üzün bir tərəfində yaranıbsa və ya sürətlə yayılırsa
- İmmuniteti zəiflədən xəstəlik və ya müalicə fonunda yeni səpkilər başlayıbsa
- Dəri ağrılı, irinli və ya ciddi şişkin hala gəlibsə
Təcili qiymətləndirmə: görmədə azalma, güclü göz ağrısı, işığa həssaslıq və ya qəfil göz şişkinliyi olduqda gecikmədən tibbi yardım alınmalıdır.
Vacib xəbərdarlıq
Demodeks internetdə tez-tez üzdəki bütün səpkilərin səbəbi kimi təqdim olunur, lakin bu düzgün yanaşma deyil. Gənələr sağlam dəridə də ola bilər. Demodikoz diaqnozu klinik görünüş və lazım olduqda mikroskopik nəticələrin birlikdə qiymətləndirilməsinə əsaslanır.
Əlaqəli dermatoloji mövzular
- Dəridə qızartı
- Dəridə qaşınma
- Dəridə qabıqlanma
- Rozasea
- Seboreik dermatit
- Perioral dermatit
- Blefarit
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə qərarı anamnez, klinik müayinə və lazım olduqda əlavə testlər əsasında verilməlidir.