Qotur xəstəliyi nədir?
Qotur, tibbi adı ilə skabiyes, Sarcoptes scabiei adlı mikroskopik gənənin dərinin üst qatına daxil olması ilə yaranan yoluxucu parazitar dəri xəstəliyidir. Ən xarakterik şikayət gecə saatlarında və isti yataqda güclənən qaşınmadır. Dəridə xırda qırmızı səpkilər, qaşınma izləri və nazik tunelə bənzəyən yollar görünə bilər.
Qotur gigiyenasızlıq göstəricisi deyil və hər yaşda insanda yarana bilər. Eyni evdə yaşayanlar, sıx fiziki təmasda olanlar və kollektiv yaşayış mühitində qalanlar arasında daha asan yayılır. İlk yoluxmada əlamətlər dərhal başlamaya bilər; buna görə şikayəti olmayan şəxs də gənəni başqasına ötürə bilər.
Qoturun əsas əlamətləri hansılardır?
- Gecələr və bədən isindikdə artan güclü qaşınma
- Xırda qırmızı və ya dəri rəngli qabarcıqlar
- Dəridə nazik, əyri və bir neçə millimetrlik tunellər
- Qaşımağa bağlı cızıq, qabıq və yaralar
- Uzun sürən hallarda dərinin qalınlaşması və tündləşməsi
- Yaxın təmasda olan başqa şəxslərdə də oxşar qaşınma
Qaşınma gənənin özünə, yumurtalarına və ifrazatına qarşı yaranan immun reaksiyadan qaynaqlanır. İlk yoluxmadan sonra şikayətin başlaması bir neçə həftə çəkə bilər. Daha əvvəl qotur keçirmiş şəxsdə təkrar yoluxma zamanı əlamətlər daha tez üzə çıxa bilər.
Qotur hansı nahiyələrdə görünür?
Yetkinlərdə səpkilər daha çox barmaq aralarında, biləklərin iç səthində, dirsək və qoltuqaltında, bel-kəmər xəttində, göbək ətrafında, omba və genital nahiyədə yerləşir. Qadınlarda döş ətrafı, kişilərdə isə penis və xaya dərisində qaşınan düyünlər yarana bilər.
Körpə və kiçik uşaqlarda ovuc, ayaqaltı, topuq, baş dərisi və üz də tutula bilər. Yaşlı və immun sistemi zəif şəxslərdə yayılma daha geniş ola bilər. Dəridəki bütün qızartılar gənənin olduğu nöqtəni göstərmir; immun reaksiya səbəbindən səpkilər daha geniş sahədə görünə bilər.
Qotur necə yoluxur?
Əsas yol uzunmüddətli və yaxın dəri təmasıdır. Eyni yataqda yatmaq, uşağa qulluq etmək və davamlı fiziki təmas riski artırır. Qısa əl sıxma və ötəri toxunma adi qoturun yayılması üçün çox vaxt kifayət etmir. Geyim, yataq dəsti və dəsmal vasitəsilə ötürülmə mümkündür, lakin adi qoturda yaxın dəri təmasından daha az rast gəlinir.
Qabıqlı qoturda dəridə gənə sayı çox olduğuna görə həm birbaşa təmas, həm də əşyalarla yoluxma ehtimalı xeyli yüksəlir. Ev heyvanlarında olan gənələr insan dərisində qısa müddətli qaşınma yarada bilər, amma insan qoturunun davamlı mənbəyi adətən başqa insandır.
Qotur hansı problemlərlə qarışdırıla bilər?
Qotur ekzema, allergik kontakt dermatit, həşərat dişləmələri, follikulit, papulyar ürtiker və digər qaşınan dəri xəstəliklərinə bənzəyə bilər. Gecə qaşınması və eyni evdə bir neçə şəxsdə şikayət olması qoturu düşündürür, amma təkcə bu əlamətlər diaqnoz üçün kifayət deyil.
Demodeks də gənə ilə əlaqəli olsa da əsasən üz və kirpik follikullarında yaşayır; klassik qotur isə barmaq araları, bilək və gövdədə tunel və gecə qaşınması ilə seçilir. Taxtabiti və birə dişləmələrində səpkilər daha çox açıq sahələrdə qruplaşır və dəridə tunel olmur.
Diaqnoz necə qoyulur?
Dermatoloq səpkilərin yerləşməsini, tunelləri, qaşınmanın vaxtını və yaxın təmas tarixçəsini birlikdə qiymətləndirir. Dermatoskopla tunelin ucundakı gənəyə uyğun görünüş aşkarlana bilər. Lazım olduqda dəri qaşıntısı və ya yapışqan lent nümunəsində gənə, yumurta və ifrazat mikroskop altında araşdırılır.
Nümunədə gənənin görünməməsi qoturu tam istisna etmir; adi qoturda gənələrin sayı az ola bilər. Buna görə laborator nəticə klinik görünüşlə birlikdə şərh edilir. Uzun müddət kortikosteroid istifadə edildikdə səpkilərin tipik forması dəyişə və diaqnoz gecikə bilər.
Yanaşma necə planlaşdırılır?
Qotur təsdiqləndikdə yanaşma yalnız qaşınan şəxslə məhdudlaşmır. Eyni evdə yaşayan və yaxın dəri təması olan şəxslərin eyni dövrdə qiymətləndirilməsi təkrar yoluxmanın qarşısını almaq üçün vacibdir. Preparatın seçimi yaşa, hamiləliyə, dərinin vəziyyətinə və qoturun formasına görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Qaşınma uğurlu yanaşmadan sonra da bir neçə həftə davam edə bilər; bu, hər zaman gənənin qaldığı anlamına gəlmir. Lakin yeni tunellər və təzə səpkilər yaranırsa, yaxın təmaslılar eyni vaxtda yanaşma almayıbsa və ya vasitə düzgün tətbiq edilməyibsə təkrar qiymətləndirmə lazımdır. Dəriyə kerosin, ağardıcı, sirkə və yandırıcı maddələr çəkmək kimyəvi yanıq yarada bilər.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Gecələr güclənən qaşınma və tipik səpkilər varsa
- Eyni evdə bir neçə nəfərdə qaşınma başlayıbsa
- Körpə, hamilə, yaşlı və ya immun sistemi zəif şəxs təsirlənibsə
- Dəridə qalın qabıqlar və geniş yayılmış dəyişikliklər varsa
- İrin, ağrı, istilik artımı və qızdırma yaranıbsa
- Yanaşmadan sonra yeni tunel və səpkilər davam edirsə
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Demodeks, dəridə qaşınma, həşərat dişləmələri və bakterial dəri infeksiyaları qoturla oxşar şikayətlər yarada bilər. Dəqiq fərqləndirmə səpkinin görünüşü, yerləşməsi və təmas tarixçəsinin birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.