Çiban və ya furunkul nədir?
Çiban, tibbi adı ilə furunkul, tük follikulunun və onu əhatə edən toxumanın dərin bakterial infeksiyasıdır. Adətən Staphylococcus aureus səbəb olur. Əvvəl ağrılı, bərk və qırmızı düyün yaranır, sonra mərkəzində irin toplanaraq yumşala və öz-özünə axa bilər.
Bir neçə qonşu furunkul dərinin altında birləşərək daha iri, dərin və çoxağızlı karbunkul yarada bilər. Karbunkul qızdırma və halsızlıqla müşayiət oluna, daha çox çapıq saxlaya bilər. Hər irinli şişkinliyi sıxmaq olmaz; üz nahiyəsi, sürətlə yayılan qızartı və sistemik əlamətlər daha yüksək risk daşıyır.
Çibanın əlamətləri hansılardır?
- Əvvəl qaşınan və ya həssas xırda qırmızı düyün
- Günlər ərzində böyüyən bərk və ağrılı şişkinlik
- Mərkəzdə sarı-ağ irin nöqtəsi
- Ətraf dəridə qızartı, istilik və şişkinlik
- Öz-özünə açıldıqda irinli axıntı
- Karbunkulda bir neçə axıntı dəliyi və daha dərin kütlə
- Ağır hallarda qızdırma, üşütmə və halsızlıq
Kiçik furunkul bir neçə gün ərzində yetişib boşala bilər. Ağrı adətən irin və təzyiq artdıqca güclənir. Mərkəzdə nekrotik tıxac yarana bilər. Qızartının düyündən xeyli kənara yayılması sellülitin əlavə olunduğunu göstərə bilər.
Karbunkul daha çox boyun arxası, kürək və budda yaranır. Bir neçə follikulun dərin infeksiyası olduğuna görə sağalma daha uzun çəkə, toxuma itkisi və çapıq daha çox ola bilər. Qızdırma və limfa düyünlərində ağrı furunkuldan çox karbunkulda görülür.
Çiban bədənin hansı nahiyələrində yaranır?
Tük olan istənilən sahədə yarana bilər. Boyun arxası, üz, qoltuqaltı, omba, qasıq, bud və sürtünən nahiyələr daha çox tutulur. Tərləmə, sıx geyim və təraş xırda dəri zədələri yaradaraq bakteriyanın follikula daxil olmasını asanlaşdıra bilər.
Burun və üst dodaq ətrafındakı furunkullar xüsusi diqqət tələb edir. Bu sahədə infeksiyanı sıxmaq dərin damar strukturlarına yayılma riski səbəbindən təhlükəli ola bilər. Onurğa yaxınlığı, genital sahə və oynağa yaxın iri şişkinliklər də həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Çiban niyə yaranır?
Stafilokok bakteriyası bir çox insanın dəri və burun selikli qişasında xəstəlik yaratmadan yaşaya bilər. Dərinin cızılması, təraş, sürtünmə, ekzema və digər baryer pozuntusu bakteriyanın follikulun dərinliyinə keçməsinə imkan verir. Orqanizm infeksiyanı məhdudlaşdırmağa çalışdıqda irinli boşluq əmələ gəlir.
Diabet, immun zəifliyi, piylənmə, qidalanma problemi, sıx təmas, kontakt idman və ortaq şəxsi əşyalar riski artıra bilər. Təkrarlayan furunkullarda ailə daxilində stafilokok yayılması, burun daşıyıcılığı, hidradenitis suppurativa və metabolik risklər araşdırıla bilər.
Çiban yoluxucudurmu?
Furunkulun özü hava ilə yoluxmur, lakin içindəki bakteriya irin və yara mayesi ilə başqa insanın zədələnmiş dərisinə keçə bilər. Əllər, dəsmal, ülgüc, yataq dəsti, idman avadanlığı və yaxın dəri təması yayılmada rol oynaya bilər.
İrinli sahə təmiz örtüklə bağlanmalı, ona toxunduqdan sonra əllər yuyulmalı, dəsmal və ülgüc paylaşılmamalıdır. Axıntılı yara ilə hovuz və təmas idmanında iştirak başqalarına bakteriya ötürülməsini artıra bilər. Evdə yaranı iynə ilə açmaq həm yayılma, həm qanama riski yaradır.
Çiban, sızanaq və follikulit arasında fərq nədir?
Follikulit adətən çoxsaylı, səthi və tük kökü mərkəzli xırda irinli papullarla görünür. Furunkul daha dərin, iri, bərk və ağrılıdır. Sızanaqda komedonlar, müxtəlif ölçülü papul-pustullar və üz, sinə, kürək paylanması diaqnostik ipucu verir.
İltihablı epidermal kist də ağrılı irinli düyünə bənzəyə bilər, lakin əvvəldən dərialtı kütlə və mərkəzi məsamə tarixçəsi ola bilər. Hidradenitis suppurativa qoltuqaltı və qasıqda təkrarlayan dərin düyün, tunel və çapıqlarla gedir. Dəri absesi həmişə tük follikulu ilə əlaqəli olmaya bilər.
Diaqnoz necə qoyulur?
Həkim şişkinliyin ölçüsü, dərinliyi, yumşaqlığı, irin və ətraf sellüliti qiymətləndirir. Tək və tipik furunkul çox vaxt klinik görünüşlə tanınır. Axıntılı, ağır, təkrarlayan və ya əvvəlki yanaşmaya cavab verməyən ocaqda irin nümunəsindən bakterial kultura götürülə bilər.
Kultura metisillinə davamlı stafilokok daxil olmaqla bakteriyanın həssaslığını göstərə bilər. Dərin və sərhədi bilinməyən şişkinlikdə ultrasəs irin boşluğunun olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edə bilər. Təkrarlayan hallarda qan şəkəri və immun vəziyyətə aid əlavə qiymətləndirmə lazım ola bilər.
Çibanı sıxmaq niyə olmaz?
Sıxma irin və bakteriyanı ətraf toxumaya itələyə, sellülit və daha dərin infeksiya yarada bilər. Üz nahiyəsində bu risk daha ciddi qiymətləndirilir. İynə, bıçaq və steril olmayan alətlə müdaxilə əlavə bakteriya, qanama və çapıq riski daşıyır.
Bəzi kiçik ocaqlar təhlükəsiz yara baxımı ilə boşala bilər, lakin iri və yumşalmış absesin peşəkar drenajı lazım ola bilər. Drenaj və antibiotik ehtiyacı eyni şey deyil; qərar ocağın ölçüsü, ətraf qızartı, sistemik əlamət və risk faktorlarına görə verilir.
Yanaşma necə planlaşdırılır?
Məhdud kiçik furunkulda həkim lokal qulluq və müşahidə planı verə bilər. İrin boşluğu formalaşıbsa tibbi şəraitdə açılma və drenaj əsas yanaşma ola bilər. Antibiotik qərarı hər furunkul üçün avtomatik deyil; geniş sellülit, qızdırma, çoxsaylı ocaq, xüsusi yerləşmə və immun risk nəzərə alınır.
Təkrarlayan hallarda yalnız hər yeni çibanı ayrıca müalicə etmək kifayət etməyə bilər. Ailə üzvlərində ocaq, ortaq əşyalar, stafilokok daşıyıcılığı, ekzema, diabet və hidradenitis suppurativa ehtimalı araşdırılır. Dekolonizasiya kimi xüsusi planlar yalnız həkim göstərişi ilə aparılmalıdır.
Təkrarlayan çiban zamanı nələr araşdırılır?
Bir neçə ay ərzində dəfələrlə yaranan furunkul yalnız “immunitet zəifliyi” ilə izah edilməməlidir. Ocaqların eyni nahiyədə olub-olmaması, qoltuqaltı və qasıqda tunel və çapıq yaranması, ailə üzvlərində irinli dəri infeksiyası, ortaq dəsmal və ülgüc istifadəsi, kontakt idman və iş mühiti soruşulur.
Eyni nöqtədə təkrarlanan şişkinlik epidermal kist və ya yad cisimlə bağlı ola bilər. Qoltuqaltı, qasıq və döşaltında təkrarlayan dərin ağrılı düyünlər hidradenitis suppurativanı düşündürür. Bu xəstəlik sadə stafilokok infeksiyası deyil və davamlı antibiotiklə özbaşına yanaşma düzgün olmaya bilər.
Həkim klinik vəziyyətə görə irin kulturası, qan şəkəri və başqa risk qiymətləndirmələri istəyə bilər. Burun və dəridə bakteriya daşıyıcılığının azaldılması üçün xüsusi plan hər kəsə avtomatik verilmir. Ailə üzvlərinin eyni vaxtda qiymətləndirilməsi yalnız davamlı yayılma və təsdiqlənmiş təkrarlanma olduqda nəzərdən keçirilir.
Çibanın qarşısını almaq mümkündürmü?
Dəridə kəsik və sıyrıqlar təmiz saxlanmalı, ülgüc və dəsmal paylaşılmamalı, təmas idmanından sonra duş qəbul edilməlidir. Sıx və nəm geyim dəyişdirilməli, ekzema kimi baryer pozuntuları idarə olunmalıdır. Axıntılı ocaq örtülmədən ümumi idman avadanlığına və hovuz suyuna təmas etməməlidir.
Antibakterial sabun və antiseptiklərin həddindən artıq istifadəsi dərini qıcıqlandırıb baryeri poza bilər. Təkrarlanmanın qarşısı üçün tədbir səbəbə uyğun seçilməlidir; hər kəs üçün eyni sərt “dezinfeksiya proqramı” təhlükəsiz və effektiv deyil.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Çiban üz, burun və üst dodaq ətrafındadırsa
- Bir neçə ocaq birləşərək karbunkul yaradıbsa
- Qızartı və şişkinlik sürətlə ətrafa yayılırsa
- Qızdırma, üşütmə və güclü halsızlıq varsa
- Şəxs diabetli, immun sistemi zəif və ya hamilədirsə
- Düyün çox iri, dərin və dözülməz ağrılıdırsa
- Ocaq təkrarlanır və ya ailədə bir neçə şəxsdə yaranırsa
- Axıntı dayanmır və yara sağalmırsa
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Follikulit, dəri sellüliti, impetiqo və hidradenitis suppurativa çibanla əlaqəli və ya oxşar irinli dəyişikliklər yarada bilər. Dərinlik, təkrarlanma və yerləşmə diaqnozu istiqamətləndirir.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.