Dolama və ya paronixiya nədir?
Dolama, tibbi adı ilə paronixiya, əl və ya ayaq dırnağını əhatə edən dəri büküşünün iltihabı və infeksiyasıdır. Kəskin formada bakteriyalar kutikula zədəsindən daxil olur və saatlar-günlər ərzində ağrı, qızartı, istilik, şişkinlik və irin yaradır. Xroniki formada isə əsas problem çox vaxt uzunmüddətli nəm və qıcıqlandırıcı təsirlə bağlı baryer pozuntusudur.
Dırnaqətrafı hər ağrılı şişkinliyi iynə ilə açmaq olmaz. İrin toplanması, infeksiyanın barmaq ucuna yayılması, diabet və qan dövranı problemi xüsusi qiymətləndirmə tələb edir. Qruplaşmış şəffaf qabarcıqlarla gedən herpetik dolama bakterial paronixiyadan fərqli yanaşma tələb edir.
Kəskin paronixiyanın əlamətləri hansılardır?
- Dırnaq kənarında qəfil başlayan ağrı və həssaslıq
- Qızartı, istilik və şişkinlik
- Dırnaq büküşündə sarı-ağ irin toplanması
- Döyünən ağrı və toxunma həssaslığı
- İltihabın dırnağın yanından dibinə yayılması
- Bəzən dırnaq altında irin və dırnağın qalxması
- Ağırlaşmada barmaq ucunun bütöv şişməsi və qızdırma
Kəskin forma çox vaxt bir dırnaqda olur və sürətlə inkişaf edir. Başlanğıcda yalnız qızartı və ağrı ola bilər, sonra irin kisəsi formalaşır. Dırnaq altında irin yığıldıqda təzyiq ağrını gücləndirə və dırnaq lövhəsini qaldıra bilər.
İnfeksiya barmaq ucunun yumşaq yastığına keçərsə felon adlanan daha dərin və çox ağrılı abses yarana bilər. Barmağı açıb-bükərkən güclü ağrı və bütün barmaq boyunca şişkinlik vətər qılıfı infeksiyası ehtimalını artırır və təcili qiymətləndirmə tələb edir.
Xroniki paronixiya necə görünür?
Xroniki paronixiya altı həftədən uzun davam edən və tez-tez bir neçə əl dırnağını tutan dırnaq büküşü iltihabıdır. Dəri qızarmış, şişkin və həssas ola bilər, amma irin çox vaxt olmur. Kutikula dırnaqdan ayrılır və su, detergent, qida şirələri kimi qıcıqlandırıcılar bu boşluğa daxil olur.
Zamanla dırnaq səthində dalğalanma, eninə xətlər, rəng və forma dəyişikliyi yarana bilər. Candida kimi mikroorqanizmlər zədələnmiş sahədə tapıla bilər, lakin xroniki forma yalnız “göbələk infeksiyası” deyil; əsas mexanizm qıcıqlandırıcı dermatit və baryer pozuntusudur.
Dolama nədən yaranır?
Dırnaq əti qoparmaq, manikür zamanı kutikulanı kəsmək, dırnaq yemək, barmaq sormaq, süni dırnaq, travma və batıq dırnaq bakteriya üçün giriş qapısı yaradır. Kəskin formada ən çox stafilokok və streptokoklar rol oynayır. Ağız bakteriyaları dırnaq yemə və barmaq sorma ilə əlaqəli ola bilər.
Xroniki formada əllərin tez-tez suda qalması, detergent və kimyəvi maddələr, əl ekzaması, diabet və bəzi dərmanlar risk yaradır. Qabyuyan, təmizlik işçisi, aşpaz, tibb işçisi və bərbər kimi yaş işlə məşğul şəxslərdə daha çox rast gəlinir.
Dolama hansı dırnaqlarda olur?
Əl dırnaqlarında travma, manikür və nəm işlə əlaqəli paronixiya geniş yayılır. Ayaq baş barmağında batıq dırnaq, sıx ayaqqabı və travma əsas səbəblər arasındadır. Ayaq paronixiyası diabet, periferik damar xəstəliyi və sinir zədəsi olan şəxsdə daha ciddi infeksiyaya keçə bilər.
Bir dırnaqda təkrarlayan və standart yanaşmaya cavab verməyən dəyişiklikdə yad cisim, ziyil, göbələk, dırnaq şişi və başqa xəstəliklər araşdırılmalıdır. Tək dırnaqda uzunmüddətli qanama və toxuma böyüməsi sadə dolama kimi qəbul edilməməlidir.
Dolama və herpetik dolamanın fərqi
Herpetik dolama herpes simplex virusunun barmaqda yaratdığı infeksiyadır. Güclü yanma və ağrı ilə başlayan, qruplaşmış şəffaf qabarcıqlar tipikdir. Bakterial paronixiyada isə irin dırnaq büküşündə toplanır və lokal qızartı ön plandadır.
Herpetik dolamanı kəsmək və drenaj etmək olmaz; bu, bakterial infeksiya və yayılma riskini artırır. Görünüş şübhəlidirsə müdaxilədən əvvəl diaqnoz dəqiqləşdirilməlidir. Ağız və genital herpeslə təmas tarixçəsi həkimə bildirilməlidir.
Paronixiya hansı problemlərlə qarışdırıla bilər?
Batıq dırnaq dırnaq kənarının dəriyə batması ilə ağrı, qızartı və toxuma artımı yaradır və onun üzərinə bakterial paronixiya əlavə oluna bilər. Göbələk infeksiyası dırnaq lövhəsinin qalınlaşması, saralması və qırılması ilə daha xroniki gedir. Kontakt dermatit bir neçə barmaqda qaşınma və qabıqlanma yarada bilər.
Psoriaz dırnaqda çuxurlar, yağ damcısı ləkəsi və ayrılma yarada bilər. Piyogenik qranuloma asan qanayan qırmızı toxuma kimi görünür. Skuamoz hüceyrəli karsinoma və melanoma nadir olsa da tək dırnaqda davamlı, cavabsız dəyişiklikdə istisna edilməlidir.
Diaqnoz necə qoyulur?
Kəskin paronixiya adətən klinik müayinə ilə tanınır. Həkim irin kisəsini, dırnaqaltı yayılmanı, barmaq ucunun dərinliyini və hərəkət ağrısını qiymətləndirir. Kiçik irin toplanmasını işıqla və təzyiqsiz müayinə ilə görmək mümkündür.
Ağır, təkrarlayan, immun riskli və ilkin yanaşmaya cavab verməyən infeksiyada irin kulturası götürülə bilər. Ultrasəs dərin abses şübhəsində kömək edir. Xroniki formada göbələk testi, kontakt faktorların qiymətləndirilməsi və atipik tək dırnaq dəyişikliklərində biopsiya lazım ola bilər.
Dolamanı evdə deşmək niyə olmaz?
İynə və bıçaqla müdaxilə infeksiyanı dərin toxumaya, vətər qılıfına və sümüyə keçirə bilər. Steril olmayan alət yeni bakteriya əlavə edir. Herpetik dolama səhvən kəsilərsə sağalma gecikə və virus yayıla bilər.
İrin formalaşdıqda onun həkim tərəfindən təhlükəsiz drenajı lazım ola bilər. Bəzən dırnağın kiçik hissəsinin qaldırılması və ya çıxarılması tələb olunur, amma bu qərar ocağın yerinə görə verilir. Dırnağı tam çıxarmaq hər paronixiyada lazım deyil.
Yanaşma necə planlaşdırılır?
Erkən və irinsiz kəskin paronixiyada həkim yerli qulluq və müşahidə tövsiyə edə bilər. İrin kisəsi varsa drenaj əsas rol oynayır. Antibiotik ehtiyacı sellülit, qızdırma, dərin yayılma və risk faktorlarına görə müəyyən edilir. Özbaşına antibiotik kremi və steroid istifadə etmək görünüşü dəyişə bilər.
Xroniki paronixiyada əlləri sudan və detergentdən qorumaq, iş zamanı uyğun əlcək, kutikulanı kəsməmək və baryeri bərpa etmək əsasdır. İltihabəleyhinə və antimikrob yanaşma klinik səbəbə görə seçilir. Dırnağın normal böyüməsi aylar çəkdiyinə görə görünüş dərhal düzəlməyə bilər.
Dolamanın qarşısını necə almaq olar?
Dırnaq yeməmək, dırnaq ətini qoparmamaq və kutikulanı aqressiv kəsməmək vacibdir. Manikür alətləri steril olmalı və paylaşılmamalıdır. Dırnaq düz kəsilməli, ayaq barmaqlarında çox qısa və künclərdən dərin kəsimdən qaçılmalıdır.
Nəm işdə pambıq astarlı qoruyucu əlcək, işdən sonra əllərin yaxşı qurudulması və yumşaq nəmləndirmə baryeri qoruyur. Diabetli şəxslər ayaq dırnağı müdaxiləsini ehtiyatla aparmalı və kiçik infeksiyanı gecikdirməməlidir.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Dırnaq kənarında irin, döyünən ağrı və artan şişkinlik varsa
- Qızartı barmaq və ya əl boyunca yayılırsa
- Barmağı hərəkət etdirmək güclü ağrı yaradırsa
- Qruplaşmış şəffaf qabarcıqlar herpetik dolamanı düşündürürsə
- Qızdırma, üşütmə və limfa xətti yaranıbsa
- Şəxs diabetli, damar xəstəliyi olan və ya immun sistemi zəifdirsə
- Tək dırnaqda uzunmüddətli qanama və toxuma böyüməsi varsa
- Paronixiya tez-tez təkrarlanır və ya altı həftədən uzun çəkirsə
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Dəri sellüliti, çiban, dırnaq göbələyi, batıq dırnaq və herpes infeksiyası dolama ilə əlaqəli və ya ona bənzər ola bilər. İrin, qabarcıq və xroniki dırnaq dəyişikliyi fərqli yanaşma tələb edir.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.