Ksantelazma nədir?
Ksantelazma göz qapaqlarında, xüsusən buruna yaxın hissədə yaranan yumşaq, sarı və ya krem rəngli, xoşxassəli lipid yığıntısıdır. Adətən ağrı və qaşınma vermir, yoluxmur və xərçəng deyil. Bəzən qanda lipid pozğunluğu ilə əlaqəli olduğuna görə görünüşlə yanaşı ümumi sağlamlığın qiymətləndirilməsi də vacibdir.
Güzgüdə göz qapağında sarı ləkə görmək həm görünüş, həm də xolesterolla bağlı narahatlıq yarada bilər. Ksantelazma çox vaxt tədricən böyüyür və illərlə qala bilir. Ancaq hər sarı və ya açıq rəngli göz qapağı törəməsi ksantelazma deyil; milia, piy vəzisi böyüməsi və başqa törəmələr oxşar görünə bilər.
Ksantelazmanın aşkarlanması qanda xolesterinin mütləq yüksək olması demək deyil. Bəzi insanlarda lipid göstəriciləri normal olur. Buna görə nəticəni əvvəlcədən təxmin etmək əvəzinə lezyonun düzgün tanınması və şəxsin yaşına, ailə tarixçəsinə və əlavə risklərinə uyğun laborator qiymətləndirmə daha faydalıdır.
Ksantelazmanın əlamətləri hansılardır?
Tipik dəyişiklik dərinin səthində və ya bir qədər qabarıq, sərhədləri seçilən sarı lövhəcikdir. Əvvəlcə çox kiçik ola, sonra yanındakı sahələrlə birləşərək uzunsov görünüş ala bilər. Aşağıdakı xüsusiyyətlər daha çox ksantelazmaya uyğundur:
- Sarı, sarı-narıncı və ya krem rəngli yastı ləkə və ya yumşaq qabarıqlıq
- Gözün daxili küncünə, yəni burun tərəfinə yaxın yerləşmə
- Bir və ya hər iki gözdə, çox vaxt simmetrik görünüş
- Yuxarı göz qapağında daha nəzərə çarpan, bəzən aşağı qapaqda da olan lövhəcik
- Aylar və illər ərzində yavaş böyümə və sayın arta bilməsi
- Adətən ağrı, qaşınma, qabıq, yara və axıntının olmaması
Dəri tonu dəyişdikcə kontrast da fərqli görünür. Açıq dəridə sarı rəng daha aydın seçilə bilər, tünd dəridə isə ləkə sarı-qəhvəyi və ya dəri rənginə yaxın görünə bilər. Rəngin zəif seçilməsi onun əhəmiyyətsiz olması demək deyil.

Gözün hansı hissəsində yaranır?
Ksantelazma göz almasının üzərində deyil, göz qapağının dərisində yaranır. Ən çox yuxarı qapağın daxili hissəsində görülür. Aşağı qapaqda, hər iki qapaqda və ya qarşı tərəfdə uyğun sahədə də ola bilər. Böyük lövhəciklər qapaq qatına doğru uzana bilər.
Tipik ksantelazma görməni pozmur və gözün içində problem yaratmır. Buna baxmayaraq sürətlə böyüyən, qapağın açılıb-bağlanmasına mane olan və ya görmə sahəsinə daxil olan törəmə oftalmoloji və dermatoloji qiymətləndirmə tələb edir.
Ksantelazma nədən yaranır?
Ksantelazmada dərinin səthi qatında makrofaq adlanan hüceyrələrin daxilində lipidlər toplanır. Bu hüceyrələr mikroskop altında köpüklü görünür. Niyə məhz göz qapağında toplandığı hər insanda tam aydın deyil; nazik dəri, yerli toxuma xüsusiyyətləri, genetik meyl və lipid mübadiləsi birlikdə rol oynaya bilər.
Yaş artdıqca daha çox görülə bilər, lakin gənc insanlarda da yaranır. Ailədə erkən yaşda yüksək xolesterin və ürək-damar xəstəliyi olması, bəzi irsi lipid pozğunluqları, diabet, tiroid və qaraciyər problemləri qiymətləndirmədə nəzərə alına bilər. Ksantelazma gigiyena çatışmazlığından yaranmır və göz makiyajı ilə bir insandan digərinə keçmir.
Ksantelazma yüksək xolesterin deməkdirmi?
Xeyr. Ksantelazması olan insanların bir hissəsində xolesterin və ya triqliserid göstəricilərində dəyişiklik aşkarlanır, digərlərində isə lipid paneli normal olur. Buna görə yalnız lezyona baxaraq qanda xolesterinin səviyyəsini demək mümkün deyil. Eyni zamanda analiz normaldırsa, göz qapağındakı dəyişiklik ksantelazma ola bilməz fikri də doğru deyil.
İlk qiymətləndirmədə ümumi xolesterin, LDL, HDL və triqliseridlərdən ibarət lipid paneli istənə bilər. Şəxsin əlamətlərinə və tarixçəsinə görə qan şəkəri, qaraciyər və tiroid göstəriciləri də nəzərdən keçirilə bilər. Analizin acqarına olub-olmaması laboratoriyanın və həkimin göstərişinə uyğun seçilir.
Ksantelazma ürək-damar riskinin tək ölçüsü deyil. Qan təzyiqi, siqaret, diabet, yaş, ailə tarixçəsi və digər göstəricilər birlikdə dəyərləndirilir. Məqsəd göz qapağındakı ləkədən qorxu yaratmaq deyil, aşkarlanmamış risk varsa onu vaxtında müəyyən etməkdir.
Ksantelazma hansı törəmələrlə qarışdırıla bilər?
Göz qapağı həssas anatomik sahədir. Rəng və şəkil istiqamət verə bilər, amma evdə sıxmaq, deşmək və ya turşu çəkməklə diaqnozu yoxlamaq təhlükəlidir.
| Vəziyyət | Tipik görünüş | Fərqləndirən məqam |
|---|---|---|
| Ksantelazma | Yumşaq sarı və ya krem rəngli yastı lövhəcik | Çox vaxt gözün daxili küncünə yaxın və iki tərəfli olur |
| Milia | Xırda, ağ və sərt dənəciklər | Sarı lövhə deyil, ayrı-ayrı kiçik keratin kistləridir |
| Siringoma | Dəri rəngli və ya açıq qəhvəyi çoxsaylı xırda qabarıqlıqlar | Daha çox aşağı göz qapağında sıralanır və sarı rəng tipik deyil |
| Piy vəzisi hiperplaziyası | Sarımtıl, ortası yüngül çökək qabarıqlıq | Adətən üzdə bir neçə ayrı papula şəklində olur |
| Göz qapağı şişləri | Düyün, yara, qabıq və ya qeyri-bərabər törəmə | Kirpik itkisi, qanama, sərtləşmə və sürətli böyümə xəbərdarlıq əlamətidir |
Diaqnoz necə qoyulur?
Dermatoloq çox vaxt lezyonun rəngi, yumşaqlığı, yerləşməsi və iki tərəfli olub-olmamasına əsasən ksantelazmanı klinik olaraq tanıya bilər. Nə vaxt yarandığı, necə böyüdüyü, ailədə lipid pozğunluğu və erkən ürək-damar xəstəliyi olub-olmadığı soruşulur. Göz qapağının funksiyası və başqa dəri törəmələri də yoxlanılır.
Görünüş tipik deyilsə, törəmə sərtdirsə, yaralanırsa və ya diaqnoz qeyri-müəyyəndirsə kiçik dəri nümunəsinin mikroskopik müayinəsi lazım ola bilər. Bu, xüsusən başqa göz qapağı törəmələrini istisna etmək üçün seçilir. Laborator analizlər lezyonun özünü deyil, mümkün lipid və metabolik əlaqələri araşdırır.

Ksantelazmaya yanaşma necə planlaşdırılır?
Ksantelazma xoşxassəli olduğuna görə hər lezyonun mütləq götürülməsi lazım deyil. Əvvəlcə diaqnoz dəqiqləşdirilir, sonra mümkün lipid pozğunluğu və ümumi ürək-damar riskləri qiymətləndirilir. Qidalanma, fiziki aktivlik, çəki, siqaret və yanaşı xəstəliklərlə bağlı tövsiyələr fərdi riskə uyğun planlaşdırılır.
Lipid göstəricilərinin yaxşılaşdırılması gələcək risklərin idarəsi üçün önəmlidir, lakin mövcud sarı lövhənin tam itəcəyinə zəmanət vermir. Görünüş narahatlıq yaradırsa cərrahi çıxarılma, lazer, elektrocərrahi və ya kimyəvi üsullar kimi variantlar ölçü, dərinlik, yer və dəri tonuna görə mütəxəssis tərəfindən seçilə bilər.
Göz qapağının dərisi çox nazikdir. Prosedurdan sonra çapıq, açıq və ya tünd rəng dəyişikliyi, kirpik zədəsi, qapağın formasında dəyişiklik və göz səthinin zədələnməsi kimi risklər ola bilər. Tam çıxarılsa belə ksantelazma eyni sahədə və ya yaxınında yenidən yarana bilər. Buna görə üsulun faydası, riski və təkrarlanma ehtimalı əvvəlcədən müzakirə edilməlidir.
Evdə nə etmək olmaz?
- Lezyonu iynə ilə deşməyin, sıxmayın və ülgüclə kəsməyin
- Göz ətrafına ziyil turşusu, güclü pilinq və yandırıcı məhlul çəkməyin
- İnternetdə satılan naməlum tərkibli ağardıcı vasitələri göz qapağında sınamayın
- Analiz nəticəsi olmadan yalnız ksantelazmaya görə dərman başlamayın
- Prosedurdan sonra qabığı qoparmayın və göz ətrafını günəşdən qoruma göstərişinə əməl edin
Gözə kimyəvi maddə düşərsə gözü dərhal bol təmiz su ilə yumaq və təcili tibbi yardım almaq lazımdır. Ev üsulları lezyonu qeyri-bərabər yandıraraq çapıq və qalıcı rəng dəyişikliyi yarada bilər.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Göz qapağında yeni sarı və ya dəri rəngli törəmənin nə olduğu bilinmirsə
- Lezyon sürətlə böyüyür, bərkiyir, ağrıyır, qanayır və ya yara əmələ gətirirsə
- Kirpik itkisi, qapağın formasında dəyişiklik və ya görməyə maneə yaranırsa
- Gənc yaşda çoxsaylı ksantelazma və ailədə erkən ürək-damar xəstəliyi varsa
- Əvvəlki prosedurdan sonra irin, artan ağrı, şiş və ya göz qızartısı yaranıbsa
- Lezyon götürüldükdən sonra yenidən əmələ gəlibsə
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Xallar, törəmələr və dəri xərçəngi hub-ı xoşxassəli və şübhəli dəri törəmələrini bir araya gətirir. Üzdə rəng dəyişikliyinin başqa səbəbləri üçün piqment dəyişiklikləri və melazma səhifələrinə baxa bilərsiniz. Rəng və yerləşmə oxşarlığı diaqnozların eyni olması demək deyil.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini, diaqnozu və müalicə planını əvəz etmir.
Redaksiya siyasəti: Dermatoloji.az məzmununun hazırlanma prinsipləri.