Keratoz pilaris nədir?
Keratoz pilaris tük follikullarının ağzında keratinin toplanması nəticəsində yaranan, dərini xırda və cod qabarcıqlı göstərən geniş yayılmış vəziyyətdir. Ən çox qolların üst hissəsində, budlarda, yanaqlarda və sağrıda görünür. Zərərli və yoluxucu deyil, lakin quruluq, qaşınma və rəng dəyişikliyi yarada bilər.
Dəridə toyuq dərisinə və ya üşüyəndə yaranan qaz dərisinə bənzər görüntü bir çox insanda narahatlıq doğurur. Bu qabarcıqlar sızanaq, infeksiya və ya natəmizlik deyil. Keratoz pilaris çox vaxt uşaqlıqda başlayır, yeniyetməlikdə daha aydın görünür və yaş artdıqca zəifləyə bilər. Yalnız şəkilə əsasən diaqnoz qoymaq düzgün olmadığından ağrılı, irinli və sürətlə dəyişən ocaqlar ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Keratoz pilarisin əlamətləri hansılardır?
Əsas əlamət tük follikullarının yerində yaranan çoxsaylı, bir-birinə bənzər xırda qabarcıqlardır. Dəriyə əl vurduqda səth zımpara kimi cod və quru hiss edilə bilər. Qabarcıqlar dəri rəngində, ağ, qırmızı, çəhrayı-bənövşəyi və ya qəhvəyi görünə bilər. Follikul ətrafında yüngül qızartı, vaxtaşırı qaşınma və dartınma hissi də mümkündür.
Açıq dəridə qızartı daha tez seçildiyi halda, tünd dəridə qabarcıqlar qəhvəyi və ya qara nöqtələr kimi görünə bilər. Qaşıma, sıxma və sərt sürtmə iltihabı artıraraq sonradan tünd ləkə qalmasına səbəb ola bilər. Bu rəng dəyişikliyi aktiv xəstəliyin ağır olması demək deyil, amma dəri tonunun bərpası qabarcıqların azalmasından daha uzun çəkə bilər.
Keratoz pilaris adətən ağrı və irin yaratmır. Ocaqlar ağrılıdırsa, içindən irin gəlirsə, isti və sürətlə böyüyürsə, yalnız bu diaqnoza bağlamaq olmaz. Belə dəyişikliklər follikulit, sızanaq və ya başqa iltihablı vəziyyətlə əlaqəli ola bilər.
Hansı nahiyələrdə görünə bilər?
Ən tipik yerlər qolların üst və xarici hissəsi, budların ön və xarici səthi, sağrı və uşaqlarda yanaqlardır. Bəzi insanlarda ön qol, baldır, bel və gövdədə də görünə bilər. Ovuclarda və ayaqaltında tük follikulu olmadığı üçün klassik keratoz pilaris bu sahələrdə yaranmır.
Qabarcıqlar çox vaxt bədənin hər iki tərəfində oxşar yerləşir. Yalnız bir tərəfdə qəfil başlayan, məhdud və sürətlə dəyişən səpki klassik gedişə uyğun deyil. Üzdəki ocaqlar qızartı ilə müşayiət olunduqda sızanaq, rozasea və ekzema ilə qarışdırıla bilər.
Keratoz pilaris nədən yaranır?
Keratin dərinin üst qatını, saç və dırnaqları təşkil edən qoruyucu zülaldır. Keratoz pilarisdə keratin normal şəkildə səthdən ayrılmaq əvəzinə tük follikulunun yuxarı hissəsində toplanır və kiçik tıxac yaradır. Tük həmin tıxacın altında qıvrıla bilər. Görünən qabarcıq məhz bu prosesin nəticəsidir.
Səbəb tam aydın deyil. Ailəvi meyl və dəri baryeri ilə əlaqəli genetik xüsusiyyətlər rol oynaya bilər. Buna görə eyni ailədə bir neçə şəxsdə görünməsi mümkündür. Bununla belə, keratoz pilaris sadə şəkildə valideyndən uşağa mütləq keçən ağır genetik xəstəlik hesab edilmir. Atopik dermatit, quru dəri və ixtioz meyli olan insanlarda daha çox müşahidə olunur.
Soyuq hava, aşağı rütubət, uzun isti duş, sərt sabun və dərini qurudan qulluq vərdişləri qabarcıqları daha nəzərəçarpan edə bilər. Yayda rütubət artdıqda bəzi insanlarda görüntü zəifləyir, amma günəş keratoz pilarisin müalicəsi deyil. Günəş yanığı və qaralma iltihabdan sonrakı rəng fərqini daha qabarıq göstərə bilər.
Keratoz pilaris yoluxucudurmu?
Xeyr. Bakteriya, virus, göbələk və ya parazit tərəfindən yaranmadığı üçün toxunmaqla, dəsmal və geyimlə başqa insana keçmir. Eyni evdə bir neçə şəxsdə olması yoluxmanı deyil, ortaq genetik meyli və bənzər dəri quruluşunu göstərə bilər.
Bu vəziyyət natəmizlikdən yaranmır. Daha çox yumaq və dərini sərt liflə sürtmək tıxacları qalıcı şəkildə çıxarmır; əksinə baryeri zədələyərək qızartı və qaşınmanı artıra bilər. Qabarcıqları yoluxucu hesab edib uşağı kollektivdən uzaqlaşdırmağa ehtiyac yoxdur.
Keratoz pilaris hansı dəri problemləri ilə qarışa bilər?
Follikulitdə tük dibində qızarmış, həssas və bəzən irinli ocaqlar olur. Sızanaqda qara-ağ nöqtələr, iltihablı düyünlər və daha yağlı sahələr görünə bilər. Atopik dermatit isə daha geniş qaşınan, quru və iltihablı lövhələrlə gedir. İsti səpkisi qəfil başlayır və tərləyən sahələrdə xırda qabarcıqlar yarada bilər.
| Xüsusiyyət | Keratoz pilaris | Follikulit | Sızanaq |
|---|---|---|---|
| Tipik görünüş | Eyni ölçülü cod follikulyar qabarcıqlar | Qızarmış, bəzən irinli tük dibi ocaqları | Qara-ağ nöqtə, papul və düyünlər |
| Ağrı | Adətən olmur | Həssaslıq və ağrı ola bilər | İltihablı ocaqda ola bilər |
| Yayılma | Qol, bud, sağrı və yanaqlar | Tük olan müxtəlif nahiyələr | Üz, sinə və kürək daha tipikdir |
| Yoluxuculuq | Yoluxucu deyil | Səbəbdən asılıdır | Yoluxucu deyil |
Cədvəl yalnız ümumi fərqləri göstərir və diaqnostik test deyil. Xüsusən irin, güclü qaşınma, ağrı və qəfil yayılma varsa, görünüşü özünüz müqayisə etməklə kifayətlənməyin.
Diaqnoz necə qoyulur?
Dermatoloq çox vaxt qabarcıqların görünüşü, toxuması və yerləşməsinə əsasən diaqnoz qoyur. Nə vaxt başladığı, ailədə oxşar dəri olub-olmaması, mövsümlə dəyişməsi, istifadə edilən qulluq məhsulları və qaşınma soruşula bilər. Dermatoskopiya follikul ağzındakı keratin tıxacını və qıvrılmış tükləri daha aydın göstərməyə kömək edə bilər.
Tipik halda qan analizi, allergiya testi və biopsiya lazım deyil. Səpki qeyri-adi görünürsə, bir tərəflidirsə, çapıq yaradırsa və ya başqa follikulyar xəstəlik düşünülürsə əlavə müayinə seçilə bilər. Qida və vitamin analizləri yalnız digər klinik əlamətlər olduqda məqsədəuyğundur; keratoz pilarisin özü konkret vitamin çatışmazlığını sübut etmir.
Evdə gündəlik qulluq necə olmalıdır?
Məqsəd dərini zorla hamarlamaq deyil, quruluğu azaltmaq və follikul ağzındakı yapışmış hüceyrələrin tədricən ayrılmasına kömək etməkdir. Duş ilıq və qısa olmalı, sərt sabun əvəzinə qoxusuz yumşaq təmizləyici seçilməlidir. Dəri dəsmalla sürtülmədən yüngül qurulanmalı və bir neçə dəqiqə ərzində nəmləndirici çəkilməlidir.
Urea, süd turşusu, salisilik turşu və digər yumşaldıcı-təmizləyici maddələr olan məhsullar bəzi insanlarda codluğu azalda bilər. Eyni vaxtda bir neçə aktiv məhsula başlamaq qıcıqlanmanın səbəbini gizlədir. Kiçik sahədə sınaq etmək, istifadə tezliyini məhsul təlimatına və mütəxəssis məsləhətinə uyğun seçmək daha təhlükəsizdir. Uşaq, hamilə və çox həssas dəridə məhsul seçimi ayrıca dəqiqləşdirilməlidir.
Qabarcıqları sıxmaq, iynə ilə açmaq, sərt skrab, kobud lif, limon, soda və spirt istifadə etmək olmaz. Bu üsullar follikulu zədələyib qızartı, qabıq və tünd ləkə yarada bilər. Təraş və epilyasiya ocaqları qıcıqlandırırsa, prosedura fasilə vermək və daha yumşaq texnika seçmək faydalıdır.
Gündəlik günəşdən qorunma xüsusən qızartı və tünd iz qalan sahələrdə rəng fərqinin artmasının qarşısını ala bilər. Lakin günəş vannası və solarium müalicə deyil. Nəticə adətən tədricən yaranır; qulluq dayandırıldıqda qabarcıqların geri qayıtması mümkündür.
Müalicə nə vaxt lazım olur?
Keratoz pilaris sağlamlıq üçün təhlükəli olmadığından hər kəsə müalicə lazım deyil. Qaşınma, quruluq, davamlı qızartı və ya görünüş şəxsi narahat edirsə, dermatoloq dəri tipinə uyğun plan qura bilər. Plan adətən nəmləndirici və keratolitik qulluqdan başlayır. Qıcıqlanma olduqda daha sadə baryer qulluğuna qayıtmaq lazım gələ bilər.
Bəzi hallarda reseptli yerli retinoidlər və qızartıya yönələn işıq-lazer üsulları nəzərdən keçirilir. Bu seçimlər bütün pasiyentlərə uyğun deyil və qalıcı sağalma zəmanəti vermir. Retinoidlərin hamiləliklə bağlı mühüm məhdudiyyətləri olduğuna görə özbaşına istifadə edilməməlidir. Müalicənin məqsədi səthi hamarlamaq və iltihabı azaltmaqdır; normal tük follikullarını tamamilə yox etmək deyil.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Ocaqlar ağrılı, isti, irinli və ya sürətlə yayılırsa
- Güclü qaşınma yuxuya və gündəlik həyata mane olursa
- Üzdə davamlı qızartı, şiş və qabıqlanma varsa
- Qabarcıqlar çapıq, çuxur və ya tük itkisi yaradırsa
- Dəri qulluğuna baxmayaraq vəziyyət pisləşirsə
- Uşaqda geniş səpki ilə yanaşı qızdırma və ümumi halsızlıq varsa
- Səpkinin keratoz pilaris, follikulit və ya başqa problem olduğu aydın deyilsə
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Bu mövzu irsi və genetik dəri xəstəlikləri bölməsində ailəvi meyllə əlaqəli follikulyar vəziyyət kimi təqdim olunur. Oxşar görünüş üçün follikulit, dəridə səpki, dəridə qızartı və dəridə qaşınma səhifələri də maarifləndirici ola bilər.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.