Günəş yanığı nədir?
Günəş yanığı ultrabənövşəyi şüaların dərinin daşıya bildiyindən artıq zədələnmə yaratmasıdır. Dəri bir neçə saat sonra isti, həssas, qızarmış və ağrılı ola bilər; ağır yanıqda şiş və suluqlar yaranır. Əsas ilk addımlar günəşdən çıxmaq, dərini sərinlətmək, maye qəbul etmək və əlavə şüadan qorunmaqdır.
Yanıq yalnız çimərlikdə olmur. Buludlu hava, dağ, qar, su və açıq rəngli səthlər ultrabənövşəyi şüanı keçirə və ya əks etdirə bilər. Bütün dəri tonları günəşdən zədələnə bilər. Tünd dəridə qızartı zəif görünsə də istilik, ağrı, şiş, həssaslıq və sonrakı soyulma yanığı göstərə bilər.
Günəş yanığının əlamətləri hansılardır?
İlk əlamətlər günəşdə olarkən deyil, çox vaxt bir neçə saat sonra hiss olunur. Dəri isti, gərgin, həssas və ağrılı olur. Açıq dəridə çəhrayı və qırmızı rəng, tünd dəridə isə tündləşmə, bənövşəyi çalar və ya az görünən rəng dəyişikliyi yarana bilər. Yüngül şiş və qaşınma da mümkündür.
Əlamətlər adətən ilk sutka ərzində güclənir. Bir neçə gün sonra dəri quruyub qabıqlana və soyula bilər. Bu, zədələnmiş üst qatın ayrılmasıdır. Soyulan dərini dartıb qoparmaq altdakı həssas səthi zədələyir və rəng dəyişikliyi riskini artırır.
Daha güclü yanıqda müxtəlif ölçülü suluqlar, nəzərəçarpan şiş və güclü ağrı yaranır. Geniş sahəli yanıq maye itkisi ilə susuzlaşmaya səbəb ola bilər. Qızdırma, titrəmə, baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkbulanma, halsızlıq və əzələ qıcolmaları istilik xəstəliyinin də qoşulduğunu göstərə bilər.
Bədənin hansı nahiyələri daha çox yanır?
Üz, qulaq seyvanı, burun, dodaq, boyun, çiyin, sinə, kürək, qolun üstü və ayağın üstü tez unudulan açıq sahələrdir. Saçı seyrək olan şəxslərdə baş dərisi, açıq ayaqqabıda ayaq barmaqları da yana bilər. Üzgüçülük zamanı suyun sərinliyi yanma hissini gizlətdiyindən kürək və çiyinlərdə geniş yanıq yarana bilər.
Gözlər də ultrabənövşəyi şüadan zədələnə bilər. Göz ağrısı, qum hissi, sulanma, işığa həssaslıq və görmə dəyişikliyi varsa tibbi qiymətləndirmə lazımdır. Günəş yanığını yalnız dərinin rənginə əsasən dəyərləndirmək tünd dəri tonunda ağırlığı az göstərmiş ola bilər.
Günəş yanığı nə vaxt ağır hesab olunur?
| Görünüş | Mümkün vəziyyət | Yanaşma |
|---|---|---|
| İsti, ağrılı, rəngi dəyişmiş dəri | Səthi yüngül yanıq | Sərinlətmə, maye və əlavə günəşdən qorunma |
| Geniş şiş və çoxsaylı suluqlar | Daha dərin və geniş zədələnmə | Həkim qiymətləndirməsi |
| Baş ağrısı, ürəkbulanma, başgicəllənmə | Susuzlaşma və ya istilik tükənməsi | Təcili tibbi məsləhət |
| Qarışıqlıq, huşun itməsi, çox yüksək hərarət | İstilik vurması ehtimalı | Təcili yardım |
Yanığın sahəsi də vacibdir. Bütün kürək, sinə və ayaqları tutan yanıq kiçik çiyin sahəsindən daha çox maye itkisi və ağrı yaradır. Körpə, kiçik uşaq, yaşlı şəxs, hamilə, immun sistemi zəif və ya ciddi xroniki xəstəliyi olan insan daha erkən qiymətləndirilməlidir.
Günəş yanığı zamanı ilk nə etmək lazımdır?
Əvvəlcə birbaşa günəşdən çıxın və mümkün olduqda sərin qapalı yerə keçin. Dərini sərin, lakin buz kimi olmayan duş, vanna və ya nəm kompreslə rahatlatmaq olar. Sonra dəsmalla sürtmədən yüngül qurulayın. Buzu və buz paketini birbaşa dəriyə qoymaq əlavə soyuq zədəsi yarada bilər.
Dəri hələ azca nəm ikən qoxusuz, sadə nəmləndirici istifadə etmək quruluq və dartınmanı azalda bilər. Ətirli məhsul, spirtli məhlul, diş məcunu, qatıq, yağ və ev qarışıqları qıcıqlanma və kontakt dermatit yarada bilər. Məhsul güclü yanma verirsə yuyulmalı və yenidən istifadə edilməməlidir.
Su və uyğun maye qəbulu vacibdir, çünki geniş yanıq mayeni dəri səthinə çəkə bilər. Başgicəllənmə, sidiyin azalması, ağız quruluğu və güclü halsızlıq susuzlaşmanı göstərə bilər. Alkoqol susuzlaşmanı artıra bildiyi üçün sağalma dövründə ondan uzaq durmaq daha təhlükəsizdir.
Ağrı üçün reseptsiz preparat lazım olarsa yaşa, hamiləliyə, mədə, böyrək, qaraciyər xəstəliyinə və digər dərmanlara görə həkim və ya əczaçı ilə seçim dəqiqləşdirilməlidir. Qablaşdırmadakı təlimat aşılmamalıdır. Uşağa aspirin vermək olmaz və fərdi doza bu məqalə ilə müəyyən edilmir.
Suluqlara necə qulluq etmək lazımdır?
Suluq dərinin altındakı zədələnmiş sahəni qoruyan təbii örtükdür. Onu iynə ilə deşmək, sıxmaq və üst dərisini qoparmaq infeksiya riskini artırır. Sürtünən sahə təmiz, yapışmayan sarğı ilə boş şəkildə qoruna bilər. Suluq öz-özünə açılarsa sahə yumşaq su ilə təmizlənməli, üst dəri zorla götürülməməlidir.
İrin, pis qoxu, artan qızartı, istilik, şiş və ağrı infeksiya əlaməti ola bilər. Geniş, gərgin və çox ağrılı suluğu evdə boşaltmaq olmaz. Üz, əl, ayaq, genital nahiyə və geniş oynaq üzərində olan ağır yanıqda peşəkar yara baxımı lazım ola bilər.
Dəri soyulanda nə etmək olar?
Soyulma adətən yanıqdan bir neçə gün sonra başlayır və bədənin zədələnmiş hüceyrələri uzaqlaşdırmasının bir hissəsidir. Dərini dartmaq, kisələmək və skrab etmək olmaz. İlıq-sərin duş, yumşaq təmizləyici, qoxusuz nəmləndirici və geniş pambıq geyim daha rahatdır.
Soyulma bitənə qədər yeni günəş zədəsindən qorunmaq lazımdır. Təzə dəri daha həssasdır və rəng fərqi qala bilər. Günəş yanığından sonra yaranan tündləşmə barədə iltihabdan sonrakı hiperpiqmentasiya məqaləsində əlavə məlumat var.
Günəş yanığı hansı problemlərlə qarışa bilər?
İsti səpkisi tərləyən və örtülü sahələrdə xırda qaşınan qabarcıqlar yaradır, günəş yanığında isə açıq qalan geniş səthdə istilik və ağrı ön plandadır. Günəş allergiyası kimi tanınan polimorf işıq səpkisi günəşdən saatlar və ya günlər sonra qaşınan papul və lövhələr verir; adi yanıq qədər bərabər qızartı yaratmaya bilər.
Bəzi dərmanlar və dəri məhsulları fotohəssaslıq yaradaraq az günəşdə belə kəskin qızartı, suluq və sərhədli səpki verə bilər. Yeni antibiotik, sidikqovucu, iltihab əleyhinə preparat, retinoid və ya bitki tərkibli məhsul istifadəsi həkimə bildirilməlidir. Heç bir reseptli dərman özbaşına dayandırılmamalıdır.
Allergik kontakt dermatit daha çox məhsulun toxunduğu sahədə qaşınan səpki yaradır. Günəş kremi çəkilmiş sahədə qaşınma və qabarcıq, çəkilməmiş sahədə isə yanıq görünüşü varsa iki vəziyyət birlikdə ola bilər. Bu halda allergik kontakt dermatit də nəzərə alınır.
Nə vaxt həkimə və ya təcili yardıma müraciət etmək lazımdır?
- Geniş sahədə suluq və nəzərəçarpan şiş yaranıbsa
- Yüksək hərarət, titrəmə, güclü baş ağrısı və ürəkbulanma varsa
- Baş gicəllənməsi, huşun itməsi, qarışıqlıq və sürətli nəfəsalma yaranıbsa
- Su içmək mümkün deyil, sidik azalıb və güclü halsızlıq varsa
- Suluqda irin, pis qoxu və artan ağrı infeksiyanı düşündürürsə
- Göz ağrısı, işığa həssaslıq və görmə dəyişikliyi varsa
- Körpə və ya kiçik uşaqda günəş yanığı yaranıbsa
- Yanıq çox genişdirsə və ya immun sistemi zəif şəxsdə baş veribsə
Qarışıqlıq, huşun itməsi, çox yüksək bədən temperaturu və nevroloji dəyişiklik istilik vurmasının əlaməti ola bilər və təcili yardım tələb edir. Şəxsi tək qoymamaq, sərin yerə aparmaq və tibbi yardım gələnədək bədəni təhlükəsiz şəkildə sərinlətmək lazımdır.
Günəş yanığından necə qorunmaq olar?
Qorunma bir məhsula deyil, bir neçə tədbirin birlikdə tətbiqinə əsaslanır. UV indeksi yüksək olduqda kölgə seçin, açıq havada qalma müddətini azaldın, sıx toxunmuş uzun geyim, enli papaq və UV qoruyucu eynək istifadə edin. Su, qum və qar şüanı əks etdirdiyi üçün kölgədə belə qorunma lazım ola bilər.
Geyimlə örtülməyən dəriyə geniş spektrli, suya davamlı SPF 30 və ya daha yüksək günəşdən qoruyucu kifayət qədər çəkilməlidir. Açıq havaya çıxmazdan əvvəl tətbiq etmək, təxminən iki saatdan bir, həmçinin üzgüçülük və güclü tərləmədən sonra yeniləmək lazımdır. Məhsulun təlimatı və son istifadə tarixi nəzərə alınmalıdır.
Günəş kremi daha uzun müddət günəşdə qalmaq icazəsi deyil. Uşaqlarda kölgə, geyim və papaq əsas qorunmadır; körpələr üçün məhsul seçimi pediatrla dəqiqləşdirilə bilər. Buludlu və sərin havada da UV indeksi yüksək ola bilər.
Günəş yanığı niyə vacibdir?
Günəş yanığının ağrısı keçsə də ultrabənövşəyi şüanın hüceyrələrdə yaratdığı zədə tamamilə əhəmiyyətsiz deyil. Təkrarlanan yanıq vaxtından əvvəl dəri qocalması, ləkə və dəri xərçəngi riskini artırır. Bir dəfə yanmaq xərçəng diaqnozu demək deyil, amma gələcək qorunmanı ciddi qəbul etmək üçün siqnaldır.
Yanıq sağaldıqdan sonra dəridə yeni və dəyişən xal, sağalmayan yara, qanayan ocaq və qeyri-bərabər ləkə görünərsə dermatoloqa göstərilməlidir. Günəşdən qorunma artıq yaranmış yanığı dərhal silmir, lakin növbəti zədənin qarşısını alır.
Əlaqəli dermatoloji mövzular
Bu yazı dəriyə qulluq və günəşdən qorunma bölməsinə daxildir. Əlamət yanaşması üçün dəridə qızartı, dəridə ağrı, dəridə qabarcıqlar və qabıqlanma səhifələrinə baxmaq olar.
Tibbi qeyd
Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.