Dermatoloq həkim kimdir?

Dermatoloq həkim — dəri, saç, dırnaq və selikli qişaların (məsələn, ağız içi, genital selikli qişalar) xəstəliklərini tanıyan, diaqnoz qoyan və müalicə edən ixtisaslı həkimdir. Dermatoloji.az-da gündəlik qəbul təcrübəmizdə biz tez-tez görürük ki, insanlar “bu sadəcə səpkidir” deyib ötürür, amma həmin səpkilər bəzən infeksiya, allergiya, autoimmun proses, hormonal pozğunluq və ya dərman reaksiyası ilə əlaqəli olur. Ona görə dermatoloqun işi təkcə dəridə olanı görmək deyil, o əlamətin niyə yarandığını aydınlaşdırmaqdır; bu məqalə isə sırf məlumat xarakterlidir.

Dermatoloq olmaq üçün həkim əvvəlcə ümumi tibb təhsili alır, sonra dermatologiya üzrə ixtisaslaşır və klinik təcrübə toplayır. Bizim praktikada gördüyümüz əsas fərq budur: eyni görünən səpki müxtəlif xəstəliklərə aid ola bilər, yəni “gözə oxşayır” yanaşması bəzən yanıldır. Məsələn, qaşınan qızartı həm ekzema, həm kontakt dermatit, həm də göbələk ola bilər; bu fərqi düzgün qoymaq üçün dermatoloq anamnezi (şikayətin tarixçəsini), baxışı və lazım gəlsə testləri bir yerdə qiymətləndirir.

Dermatologiyada “dəri bədənin güzgüsüdür” ifadəsini klinikada çox təsdiqləyirik. Qəbulda qarşımıza çıxan bəzi dəri əlamətləri yalnız yerli problem olmur: məsələn, uzunmüddətli quruluq, çatlama, təkrarlayan səpkilər bəzən qalxanabənzər vəzi, şəkərli diabet, dəmir çatışmazlığı, atopik meyllilik kimi fonlara işarə edə bilir. Biz hər gün görürük ki, pasiyent yalnız “kremlə keçsin” istəyir, amma dermatoloq üçün əsas sual: “Niyə təkrarlanır? Nə tetikləyir? Hansı sistemik faktorlar var?” olur.

Dermatoloqun baxdığı sahə təkcə üzdəki problemlər deyil; bura baş dərisi və saç tökülməsi, dırnaq xəstəlikləri, bədən səpkiləri, qaşınma, dəri törəmələri, pigment ləkələri və hətta cinsi yolla keçən bəzi dəri əlamətləri də daxildir. Praktikamızda tez-tez rastlaşdığımız nümunələrdən biri: insan illərlə “dırnaq göbələyidir” deyə dərman sürtür, amma müayinə etdikdə dırnaq dəyişikliklərinin səbəbi psoriaz və ya travma ola bilir. Dermatoloqun işi bu kimi səhv yönlənmələrin qarşısını almaqdır.

Dermatoloqların əsas güclü tərəflərindən biri — diaqnostik baxışdır. Biz qəbulda bir səpkini gördükdə, onun rənginə, sərhədlərinə, yayılma formasına, simmetriyasına, qabıqlanmasına, qaşınmasına, ağrı verməsinə, təmasdan sonra artıb-artmamasına və hətta pasiyentin işinə, yaşadığı mühitə qədər çox detala baxırıq. Təcrübəmiz göstərir ki, pasiyent “dünən yediyim nəsə toxundu” desə belə, bəzən səbəb qida yox, yeni şampun, paltar yuyucu, maska, nikel tərkibli aksesuar kimi kontakt allergenlər olur.

Dermatoloq hansı xəstəliklərlə daha çox məşğul olur?

Klinikada ən çox rast gəldiyimiz qruplar bunlardır: akne (sızanaq), rozasea, ekzema və kontakt dermatit, psoriaz, ürtiker (allergik səpkilər), göbələk infeksiyaları, bakterial və virus mənşəli dəri infeksiyaları (məsələn, impetigo, herpes), siğillər, molluskum, dəri törəmələri (xoşxassəli xallar, keratozlar) və dəri xərçəngi şübhəsi olan lezyonlar. Qəbul təcrübəmizdə bir çox pasiyent “bu keçər” deyib gecikir; xüsusilə də tez böyüyən, qanayan, rəngi dəyişən törəmələrdə gecikməmək tibbi baxımdan önəmlidir.

Dermatoloqun müayinə prosesi adətən sadə görünür, amma strukturlaşdırılmışdır. Biz əvvəlcə şikayəti dinləyirik: nə vaxt başlayıb, necə dəyişib, nə artırır, nə azaldır, əvvəl hansı müalicələr olub, ailədə bənzər problem varmı, yanaşı xəstəliklər və istifadə olunan dərmanlar nədir. Təcrübədə bu mərhələ çox kritik olur: məsələn, bəzi səpkilər yeni başlanmış bir dərmanla əlaqəli ola bilər və bunu yalnız düzgün suallarla tutmaq mümkündür. Sonra fiziki baxış aparılır; ehtiyac olduqda dermatoskopiya (xal və törəmələrə xüsusi cihazla baxış) kimi üsullardan istifadə edilir.

Bəzən dermatoloq diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələr istəyir. Gündəlik təcrübəmizdə ən çox ehtiyac duyulanlar: dəri qaşıntısı/göbələk üçün mikroskopik baxış, bakterial əkilmə (kultura), allergiya şübhəsində “patch test” (kontakt allergiya testi), bəzi hallarda biopsiya (kiçik dəri nümunəsi götürülməsi) olur. Pasiyentlər biopsiyadan qorxa bilir, amma klinikada izah edirik ki, biopsiya çox vaxt qısa və lokal keyitmə ilə edilən, diaqnozu dəqiqləşdirən tibbi prosedurdur; məqsəd “dəqiq bilmək”dir.

Dermatoloq yalnız “məlhəm yazan həkim” deyil; müalicə planı xəstəliyin növündən, dərəcəsindən, yayılmasından, pasiyentin yaşından və yanaşı vəziyyətlərdən asılıdır. Praktikada biz görürük ki, eyni sızanaq iki fərqli insanda fərqli yanaşma tələb edir: kimdə isə əsas problem iltihabi səpkilər, kimdə isə komedonlar, kimdə isə hormonal təsir olur. Buna görə müalicə də mərhələli ola bilər: yerli preparatlar, lazım gəlsə sistemik dərmanlar və dəriyə zərər verməyən gündəlik qulluq tövsiyələri.

Sızanaq (akne) mövzusu dermatologiyada ən çox soruşulan mövzulardandır. Qəbul təcrübəmizdə gənclər çox vaxt “üzümü yuyuram yenə çıxır” deyir; burada tibbi həqiqət budur ki, akne tək “təmizlik” problemi deyil. Akne çox vaxt yağ vəziləri aktivliyi, folikulların tıxanması, iltihab və bəzi hallarda hormonal dəyişikliklər fonunda yaranır. Müalicədə məqsəd yalnız mövcud səpkini söndürmək yox, həm də iz qalmasının qarşısını almaq və yeni səpkilərin çıxmasını azaltmaqdır; buna görə düzgün və davamlı plan vacibdir.

Ekzema və kontakt dermatit də tez-tez rastlaşdığımız hallardandır. Klinikada görürük ki, pasiyent “əl kremi sürtürəm, yenə çatlayır” deyir, amma əsl səbəb gündəlik təmasda olduğu maddələr ola bilir: dezinfektantlar, deterjanlar, əlcək materialı, iş mühitində kimyəvilər. Tibbi yanaşmada əsas prinsip: dərinin baryerini bərpa etmək, iltihabı azaltmaq, qaşınma dövrəsini qırmaq və tetikləyici faktoru tapmaqdır. Bəzən “patch test” ilə konkret allergen müəyyən ediləndə müalicə xeyli asanlaşır — bunu praktikada dəfələrlə görmüşük.

Psoriaz (sedef) isə daha sistemli yanaşma tələb edən xroniki xəstəliklərdəndir. Qəbulda tez-tez görürük ki, insanlar psoriazı “sadəcə qabıqdır” kimi qəbul edir, amma bu xəstəlikdə immun mexanizmlər rol oynayır və bəzən oynaqlarda da problem yarada bilər (psoriatik artrit). Dermatoloq burada dəri əlamətlərini qiymətləndirməklə yanaşı, pasiyenti lazım olduqda digər ixtisaslara da yönləndirə bilər. Tibbi məqsəd alovlanmaları azaltmaq, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və təhlükəsiz uzunmüddətli nəzarət planı qurmaqdır.

Dəri infeksiyaları ayrıca böyük mövzudur. Praktikamızda ən çox rastlananlar: göbələk (tinea), viral siğillər, herpes, bakterial infeksiyalar. Burada önəmli bir məqam var: eyni səpkiyə kortizonlu məlhəm sürtüləndə bəzən müvəqqəti sakitləşmə olur, amma əgər səbəb göbələkdirsə, proses daha da yayılır — bunu klinikada çox görmüşük. Ona görə özbaşına müalicə yerinə düzgün diaqnoz və uyğun preparat seçimi tibbi baxımdan daha təhlükəsizdir.

Saç tökülməsi mövzusu da dermatoloqun gündəlik işinin böyük hissəsidir. Qəbul təcrübəmizdə pasiyentlər bəzən “şampun dəyişdim, saç tökülür” deyir, amma saç tökülməsinin səbəbləri çoxdur: telogen effluvium (stress, xəstəlik, doğuşdan sonra), androgenetik alopesiya, alopecia areata (ocaqlı saç tökülməsi), baş dərisinin iltihabi xəstəlikləri və s. Dermatoloq burada saç dərisini müayinə edir, bəzən trixoskopiya ilə qiymətləndirir və lazım gələrsə laborator analizlər (məsələn, dəmir ehtiyatı, tiroid göstəriciləri) barədə düşünür. Tibbi əsas odur ki, “hər saç tökülməsinə eyni serum” yanaşması düzgün nəticə vermir.

Dırnaq problemlərində də diaqnoz çox önəmlidir. Bizim təcrübəmizdə dırnaq qalınlaşması, rəng dəyişikliyi, qopma hər zaman göbələk olmur; psoriaz, ekzema, travma, hətta bəzi sistemik vəziyyətlər dırnaqda əlamət verə bilər. Göbələk şübhəsində ən doğru addım mikroskopik təsdiqdir, çünki uzunmüddətli antifungal müalicələr “ehtimala görə” başlananda həm effekt zəif ola bilər, həm də lazımsız dərman yükü yaranar. Dermatoloq bu qərarı klinik baxış və testlərə əsasən verir.

Dermatoloq həm də xallar və dəri törəmələri ilə məşğul olur. Qəbulda tez-tez “xalım var, qorxuram” deyən insanlar olur; burada dermatoloq risk qiymətləndirir: ölçü, forma, rəng, sərhəd, dəyişiklik dinamikası, qanama, qaşınma və s. Klinik praktikada ən faydalı üsullardan biri dermatoskopiyadır — bu, xalı daha detallı görməyə kömək edir. Hər xal təhlükəli deyil, amma dəyişən, qeyri-simmetrik, rəngi qarışıq, sürətlə böyüyən törəmələrdə həkim baxışı vacibdir.

Rozasea və həssas dəri problemləri də tez-tez qarşımıza çıxır. Təcrübəmizdə bəzi pasiyentlər “üzüm qızarır, yəqin allergiyadır” deyir, amma rozasea fərqli mexanizmlə gedir və tetikləyiciləri (isti, günəş, acı qida, stress, alkoqol, bəzi kosmetiklər) ola bilər. Tibbi yanaşma düzgün qulluq, günəşdən qorunma və lazım olduqda dərman müalicəsini birləşdirir. Burada əsas məqsəd dəri baryerini qorumaq və qızarma/iltihabı nəzarətdə saxlamaqdır.

Dermatoloqun işi profilaktika ilə də bağlıdır. Klinikada biz xüsusilə günəşin dəriyə təsiri barədə çox danışırıq, çünki uzunmüddətli UV təsiri fotoyaşlanma, ləkələnmə və dəri xərçəngi riskini artıra bilər. Tibbi baxımdan günəşdən qorunma (uyğun SPF, düzgün tətbiq və təkrarlama, qoruyucu geyim) dəri sağlamlığında vacib hissədir. Qəbul təcrübəmizdə görürük ki, insanlar SPF-i yalnız yayda xatırlayır, amma bəzi dəri problemlərində ilboyu qorunma daha düzgün yanaşmadır.

Dermatoloqa nə vaxt müraciət etmək lazımdır?

Bizim praktiki müşahidəmiz belədir: əgər səpki 2–3 həftədən çox davam edirsə, yayılırsa, şiddətli qaşınma/ağrı verirsə, qızdırma kimi ümumi əlamətlərlə gedirsə, dəridə irinləmə, sürətli şişmə, göz ətrafında ciddi şişkinlik varsa və ya yeni dərman sonrası geniş səpkilər yaranıbsa, həkim baxışı gecikdirilməməlidir. Həmçinin xal və törəmələrdə sürətli dəyişiklik varsa, mütləq dermatoloqa görünmək tibbi baxımdan daha doğrudur. Bu məsləhətlər məlumat üçündür; konkret vəziyyətdə müayinə həlledicidir.

Pasiyentlərin tez-tez verdiyi suallardan biri də “Dermatoloq kosmetoloqdurmu?” olur. Biz klinikada bunu belə izah edirik: dermatoloq tibbi ixtisasdır və əsas hədəf xəstəliklərin diaqnostika və müalicəsidir. Estetik prosedurlar (məsələn, bəzi inyeksiyalar, lazerlər) ayrıca sahə ola bilər, amma dermatoloqun “özəyi” tibbi dermatologiyadır. Yəni səpkisi, infeksiyası, ekzema-psoriazı olan pasiyentə doğru yanaşma ilk növbədə xəstəliyin tibbi idarə olunmasıdır; estetik addımlar isə yalnız uyğun olduqda düşünülür.

Sonda Dermatoloji.az moderatorları olaraq praktikamızdan çıxan əsas mesajı paylaşaq: dəri problemi çox vaxt “xırda” görünür, amma səbəbi müxtəlif ola bilər, buna görə düzgün diaqnoz ən vacib hissədir. Biz gündəlik işimizdə görürük ki, vaxtında müraciət edən pasiyentlərdə həm müalicə daha sürətli gedir, həm də iz, piqment ləkəsi, xronikləşmə kimi problemlərin qarşısı daha rahat alınır. Bu məqalə məlumat xarakterlidir; dəqiq diaqnoz və müalicə planı üçün mütləq dermatoloq müayinəsi lazımdır.